Wil een overheid uw grond onteigenen voor een ontwikkeling die u ook zelf kunt uitvoeren, dan kunt u met een beroep op zelfrealisatie onteigening van uw grond afwenden. De gedachte is eenvoudig: onteigening is alleen nodig als het algemeen belang niet op een andere manier kan worden bereikt. Bent u als eigenaar bereid en in staat om het plan zelf uit te voeren, op de manier die de overheid voor ogen heeft, dan ontbreekt die noodzaak. Sinds de invoering van de Omgevingswet staat dat verweer met zoveel woorden in de wet.
Zelfrealisatie is een onderdeel van de bredere onteigeningsregels die we uitleggen in ons artikel wat is onteigening. Dit artikel gaat over zelfrealisatie als verweer binnen de procedure: de voorwaarden van art. 11.7 Omgevingswet, wat u moet aantonen, wanneer u het aanvoert en wie erover beslist. Overweegt u zelf ontwikkelen als keuze, los van een dreigende onteigening, dan leest u meer in het artikel over zelf ontwikkelen in plaats van verkopen.
- Wat is onteigening? Betekenis, procedure en uw rechten
- De onteigeningswet uitgelegd
- Onteigeningsprocedure: zo verloopt het proces stap voor stap
- Onteigening vergoeding: waar heeft u recht op?
- Schadeloosstelling bij onteigening: hoe wordt deze berekend?
- Onteigening door de gemeente: uw rechten als grondeigenaar
- Onteigeningsrecht: de juridische basis
- Advocaat of deskundige bij onteigening: wanneer inschakelen?
- Minnelijke verwerving door de overheid: procedure en tips
- Grondverwerving door de overheid: minnelijk of gedwongen
- Grondzaken en de gemeente: hoe werkt grondverwerving?
- Onteigening van landbouwgrond: bijzondere aandachtspunten
- Onteigening advies: waarom een specialist inschakelen?
- Minnelijke onteigening vs. gerechtelijke onteigening
- Bijkomende schadeposten bij onteigening: een compleet overzicht
💡 De kern in het kort
- Onder de Omgevingswet ontbreekt de noodzaak tot onteigening als de eigenaar of een beperkt gerechtigde aantoont het plan zelf te kunnen en willen uitvoeren (art. 11.7 lid 2).
- U moet bereid en in staat zijn, concrete en op uitvoering gerichte voornemens hebben die bekend zijn bij het bevoegd gezag, en uitvoeren zoals het bevoegd gezag dat beoogt.
- De bewijslast ligt bij de eigenaar, en verkoop aan een projectontwikkelaar gold onder het oude recht niet als zelfrealisatie.
- Het bestuursorgaan neemt de onteigeningsbeschikking; de bestuursrechter moet die altijd bekrachtigen.
- Begint u na een geslaagd beroep niet binnen 3 jaar om redenen die u had kunnen voorkomen, dan kunt u later niet opnieuw een beroep op zelfrealisatie doen (art. 11.7 lid 3).
- Voor zover bekend is er onder de Omgevingswet nog geen gepubliceerde uitspraak waarin een beroep op zelfrealisatie inhoudelijk is beoordeeld.
Wat is zelfrealisatie bij onteigening?
Zelfrealisatie betekent dat u als eigenaar de bestemming die de overheid aan uw grond wil geven, zelf verwezenlijkt. Gaat het om woningbouw, bedrijventerrein of natuur, dan bouwt, ontwikkelt of richt u zelf in, in plaats van uw grond af te staan. Het begrip heeft geen wettelijke definitie. Het komt uit de jurisprudentie van de Kroon, die onder het oude onteigeningsrecht over onteigening besliste, en uit de literatuur.
De Omgevingswet heeft het verweer gecodificeerd in art. 11.7 lid 2. De Rechtbank Midden-Nederland sprak in een uitspraak van 3 juli 2026 (ECLI:NL:RBMNE:2026:3996) ook letterlijk van een recht op zelfrealisatie, als onderdeel van de toets of onteigening noodzakelijk is. In die zaak deed geen van de eigenaren een beroep op zelfrealisatie. Het recht staat dus in de wet, maar de uitwerking onder de nieuwe procedure moet zich in de rechtspraak nog vormen.
Wanneer kan zelfrealisatie onteigening voorkomen?
Onteigening is alleen mogelijk als die nodig is voor de ontwikkeling, het gebruik of het beheer van de fysieke leefomgeving, en als ze noodzakelijk en urgent is (art. 11.5 Omgevingswet). De grondslag moet een vastgesteld omgevingsplan, een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit of een projectbesluit zijn (art. 11.6). Art. 11.7 werkt de noodzaak uit. Volgens lid 1 ontbreekt die in ieder geval als er geen redelijke poging tot minnelijke verwerving is gedaan, of als overeenstemming op korte termijn aannemelijk is.
Lid 2 voegt daar zelfrealisatie aan toe. De noodzaak ontbreekt ook als de eigenaar of een beperkt gerechtigde aan drie voorwaarden voldoet:
- hij toont aan dat hij bereid en in staat is de beoogde ontwikkeling, het gebruik of het beheer zelf te verwezenlijken;
- hij heeft concrete, op uitvoering gerichte voornemens en heeft die bekendgemaakt aan het bevoegd gezag;
- hij voert de verwezenlijking uit op de wijze die het bevoegd gezag beoogt.
De voorwaarden gelden samen. Een goed idee zonder uitvoeringsplan is niet genoeg, en een concreet plan dat afwijkt van wat de overheid wil, voldoet evenmin aan de derde voorwaarde.
Wie beslist, en in welke fase speelt zelfrealisatie?
Onder de Omgevingswet neemt het bevoegd gezag zelf de onteigeningsbeschikking: de gemeenteraad, het algemeen bestuur van een waterschap, Provinciale Staten of een minister (art. 11.4). Eerst wordt een ontwerpbeschikking ter inzage gelegd, waarop u een zienswijze kunt indienen. Na de beschikking vraagt het bevoegd gezag de bestuursrechter om bekrachtiging; dat verzoek moet binnen zes weken na de terinzagelegging worden gedaan, en in diezelfde periode kunt u bedenkingen indienen. Ook wie geen zienswijze indiende, kan bedenkingen indienen.
De rechtbank bekrachtigt altijd en toetst daarbij ook ambtshalve. Tegen de uitspraak staat hoger beroep open bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Het verweer van zelfrealisatie hoort thuis in de toets of onteigening noodzakelijk is, en komt dus aan bod bij de zienswijze, bij de beschikking en bij de bekrachtiging. Hoe de procedure als geheel verloopt, staat in het artikel over de onteigeningsprocedure.
Wat moet u aantonen?
De bewijslast ligt bij de eigenaar. U moet zich uitdrukkelijk op zelfrealisatie beroepen en laten zien dat u het plan echt kunt en wilt uitvoeren. In een Koninklijk Besluit over De Berk III in Echt-Susteren (Stcrt. 2024, 36708), nog onder het oude recht, stelde de Kroon dat alleen de eigenaar die zelf en persoonlijk realiseert een geslaagd beroep kan doen, eventueel met hulp van een deskundige partij. Een concreet uitvoeringsplan was nodig, en het ging om de eigendom op de datum van het verzoekbesluit.
Wat bereid en in staat precies vraagt, hangt af van het project. Te denken valt aan een uitgewerkt plan dat aansluit op het omgevingsplan, een planning, en inzicht in de manier waarop u de uitvoering organiseert en bekostigt. Hoe concreter en eerder dat op tafel ligt, hoe beter het bevoegd gezag en later de rechter het kunnen beoordelen. De Kroonjurisprudentie is volgens vakliteratuur deels in de wet opgenomen en blijft richting geven, maar onder de Omgevingswet is voor zover bekend nog geen inhoudelijk oordeel over een beroep op zelfrealisatie gepubliceerd.
Uw plan moet passen bij wat de overheid beoogt
De derde voorwaarde van art. 11.7 lid 2 is in de praktijk vaak de lastigste. U voert uit op de wijze die het bevoegd gezag beoogt, dus binnen het omgevingsplan en de plannen die daarbij horen. In het besluit over Rijnhaven-Oost in Alphen aan den Rijn (Stcrt. 2024, 36709, oud recht) werd een zelfrealisatieplan afgewezen. Het plan paste niet in het bestemmingsplan en het stedenbouwkundig plan, bevatte geen sociale woningbouw en het perceel maakte deel uit van een groter complex. Het plan werd wel inhoudelijk bekeken.
Speelt uw perceel een rol in een groter geheel, zoals een wijk of een weg, dan is het extra lastig een zelfstandig plan te maken dat aan alle eisen voldoet. Het in één hand houden van gronden is volgens de vakliteratuur niet in de wet vastgelegd als argument voor onteigening; of het in een concreet geval meeweegt, bepaalt de rechter.
Heeft u vragen of wilt u meer informatie? Ons team staat voor u klaar, met al uw vastgoedvragen.
Is verkoop aan een ontwikkelaar ook zelfrealisatie?
Nee, niet volgens de lijn van de Kroon. In het besluit over De Berk III was het uitgangspunt dat verkoop aan een projectontwikkelaar geen zelfrealisatie is. De eigenaar moet het plan zelf uitvoeren, eventueel met hulp van deskundigen. Wie een ontwikkelaar inschakelt, doet er dus goed aan de rolverdeling zo in te richten dat de eigenaar zelf de realiserende partij blijft.
Een aparte vraag is de positie van een erfpachter of andere beperkt gerechtigde. Onder het oude recht oordeelde de Kroon dat een erfpachter in beginsel niet in staat was tot zelfrealisatie, omdat hij afhankelijk is van de eigenaar. Art. 11.7 lid 2 noemt de beperkt gerechtigde nu uitdrukkelijk. Hoe de bestuursrechter een beroep van een erfpachter onder de Omgevingswet zal beoordelen, is nog niet bekend.
Wanneer voert u zelfrealisatie aan?
De wet eist dat uw voornemens bekend zijn gemaakt aan het bevoegd gezag. Dat pleit voor een vroeg moment, liefst al in de minnelijke fase en in elk geval voor de beschikking wordt genomen. In de zaak Rijnhaven-Oost werd een plan dat één dag voor de behandeling werd ingediend, niet meer meegewogen. Wat onder de Omgevingswet het uiterste moment is, en of een nieuw zelfrealisatieplan in de fase van de bedenkingen nog meetelt, is nog niet duidelijk.
Een onteigening komt zelden uit de lucht vallen. Er gaan gesprekken over aankoop aan vooraf, er wordt een omgevingsplan gewijzigd, of de gemeente kan een voorkeursrecht op uw perceel vestigen. De minnelijke fase duurt vaak enkele jaren, en een onteigeningstraject neemt als geheel in de praktijk al snel 2 tot 3 jaar in beslag. Dat is tijd die u kunt gebruiken om een plan uit te werken, en het moment om uw belang ook bij de gemeente scherp neer te zetten, zoals beschreven in onteigening door de gemeente.
Wat gebeurt er na een geslaagd of afgewezen beroep?
Slaagt het beroep op zelfrealisatie, dan wordt geen onteigeningsbeschikking gegeven of weigert de rechter de bekrachtiging. U moet dan wel daadwerkelijk aan de slag. Art. 11.7 lid 3 bepaalt dat u later geen beroep meer op zelfrealisatie kunt doen als u niet binnen drie jaar met de verwezenlijking bent begonnen, om redenen die u had kunnen voorkomen. Komt er dan een nieuwe onteigeningsprocedure, dan staat dat verweer u niet meer ter beschikking.
Wordt het beroep afgewezen en gaat de onteigening door, dan hebt u recht op volledige schadeloosstelling in geld. De Afdeling bestuursrechtspraak bevestigde op 8 juli 2026 (ECLI:NL:RVS:2026:3948) dat er geen recht is op andere compensatie, maar dat de overheid een wens tot ruilgrond wel moet onderzoeken als onderdeel van de redelijke poging tot minnelijke verwerving. Hoe de vergoeding wordt opgebouwd, leest u in het artikel over schadeloosstelling bij onteigening.
Wat is er veranderd ten opzichte van de oude Onteigeningswet?
Onder de oude Onteigeningswet besliste de Kroon en sprak de burgerlijke rechter de onteigening uit. De criteria, ook voor zelfrealisatie, stonden niet in de wet maar in de Kroonjurisprudentie. Onder de Omgevingswet is dat omgedraaid: het bestuursorgaan beslist en de bestuursrechter toetst.
| Oude Onteigeningswet | Omgevingswet | |
|---|---|---|
| Besluit | Koninklijk Besluit op verzoek van het bestuursorgaan | Onteigeningsbeschikking van het bestuursorgaan |
| Rechter | Rechtbank spreekt onteigening uit bij vonnis | Bestuursrechter bekrachtigt altijd; hoger beroep bij de Afdeling |
| Zelfrealisatie | Kroonjurisprudentie | Art. 11.7 lid 2 Omgevingswet |
| Eigendom gaat over | Inschrijving van het vonnis | Inschrijving van de notariële onteigeningsakte |
Voor verzoeken die al bij de Kroon waren ingediend voor de Omgevingswet in werking trad, blijft het oude recht gelden tot en met de definitieve schadeloosstelling. Voor nieuwe procedures geldt art. 11.7, en de eerste uitspraken onder de nieuwe wet, zoals die van de Afdeling van 4 februari 2026 (ECLI:NL:RVS:2026:629), gingen nog niet over zelfrealisatie.
Veelgestelde vragen over zelfrealisatie onteigening
Wat is zelfrealisatie bij onteigening?
Zelfrealisatie houdt in dat u als eigenaar de ontwikkeling waarvoor de overheid uw grond wil onteigenen, zelf uitvoert. Kunt u aantonen dat u daartoe bereid en in staat bent, op de manier die de overheid beoogt, dan ontbreekt de noodzaak tot onteigening (art. 11.7 lid 2 Omgevingswet).
Kan een erfpachter een beroep doen op zelfrealisatie?
De Omgevingswet noemt naast de eigenaar uitdrukkelijk de beperkt gerechtigde. Onder het oude recht oordeelde de Kroon dat een erfpachter in beginsel niet in staat was tot zelfrealisatie. Hoe de bestuursrechter dat onder de nieuwe wet beoordeelt, is nog niet duidelijk.
Moet mijn plan binnen het omgevingsplan passen?
Ja. De wet eist dat u uitvoert op de wijze die het bevoegd gezag beoogt. Onder het oude recht werd een zelfrealisatieplan afgewezen omdat het niet paste in het bestemmingsplan en het stedenbouwkundig plan en geen sociale woningbouw bevatte.
Wanneer moet ik mij op zelfrealisatie beroepen?
Zo vroeg mogelijk. De wet vraagt dat uw voornemens bekend zijn gemaakt aan het bevoegd gezag, en een plan dat te laat komt, wordt mogelijk niet meer meegewogen. Wat onder de Omgevingswet het uiterste moment is, staat nog niet vast.
Wat als ik na een geslaagd beroep niet begin?
Begint u niet binnen drie jaar met de uitvoering, om redenen die u had kunnen voorkomen, dan kunt u bij een nieuwe onteigeningsprocedure geen beroep meer doen op zelfrealisatie (art. 11.7 lid 3 Omgevingswet).
Tot slot
Zelfrealisatie is een van de weinige manieren om een onteigening inhoudelijk af te wenden, en de Omgevingswet heeft het verweer een stevige plek gegeven. Tegelijk zijn de eisen hoog: u moet bereid en in staat zijn, een concreet plan hebben dat de overheid kent, en uitvoeren zoals de overheid het beoogt. Het bewijs daarvan ligt bij u.
Omdat er onder de nieuwe wet voor zover bekend nog geen inhoudelijke uitspraak over zelfrealisatie is, is het verstandig vroeg te beginnen en het plan zorgvuldig te onderbouwen. Wie al tijdens de minnelijke fase duidelijk maakt dat hij zelf wil realiseren, staat sterker dan wie dat pas bij de rechter aanvoert. Juridische bijstand van een advocaat is in een procedure vaak nodig.
Van Hoven & Oomen werkt al meer dan 40 jaar uitsluitend voor grondeigenaren, nooit voor de overheid, en begeleidt eigenaren bij onteigeningsadvies, van de eerste gesprekken tot de schadeloosstelling. Wilt u weten of zelfrealisatie voor uw grond een reële optie is? U kunt contact met ons opnemen.
Regelgeving en marktomstandigheden veranderen. Dit artikel geeft algemene informatie en is geen advies over uw persoonlijke situatie. Aan de inhoud kunnen geen rechten worden ontleend.



