Home / Kennisbank / Zakelijk recht vestigen op grond: procedure en aandachtspunten

Zakelijk recht vestigen op grond: procedure en aandachtspunten

Een zakelijk recht vestigen op uw grond: welke rechten er zijn, de rol van notaris en Kadaster, uw hypotheek en de belasting. Lees verder.

Wie een ander een blijvend recht op zijn grond wil geven, kan dat regelen met een gewone overeenkomst of met een zakelijk recht. Wilt u een zakelijk recht vestigen, dan loopt de procedure voor elk van die rechten grotendeels gelijk, of het nu gaat om erfpacht, opstal, een erfdienstbaarheid of vruchtgebruik. Een zakelijk recht gaat verder dan een contract: het hangt aan de grond, is in de openbare registers te vinden en werkt tegenover iedereen, ook tegenover een latere koper. Dat maakt het nuttig voor lange afspraken, en het maakt een zorgvuldige voorbereiding de moeite waard.

De afzonderlijke rechten behandelen we elk in een eigen artikel; een overzicht staat in ons overzicht pacht en zakelijke rechten. Hier gaat het om het gemeenschappelijke pad: welke rechten er zijn, wat de notaris en het Kadaster doen, waarom uw hypotheekhouder meekijkt, wat het vastleggen kost en welke belasting er op hoofdlijn bij komt kijken. Wij schrijven vanuit de grondeigenaar die het recht verleent.

Alle artikelen over pacht en zakelijke rechten29 artikelen
U leest nu: Zakelijk recht vestigen op grond. Bekijk ook het volledige onderwerp Pacht en zakelijke rechten.

💡 De kern in het kort

  • Een zakelijk recht is volgens het Kadaster een absoluut recht op een kadastraal object dat tegenover iedereen te handhaven is.
  • Op grond kunt u onder meer erfpacht, opstal, een erfdienstbaarheid, vruchtgebruik en hypotheek vestigen.
  • Vestiging vraagt een geldige titel, een notariële akte en inschrijving in de openbare registers (art. 3:84, 3:89 en 3:98 BW).
  • De rangorde volgt het moment van inschrijving: een eerder ingeschreven hypotheek gaat in beginsel voor op een later gevestigd recht.
  • Vestiging van een zakelijk recht op een onroerende zaak kan overdrachtsbelasting meebrengen; het algemene tarief is in 2026 10,4%.
  • De akte bepaalt duur, vergoeding en wat er bij het einde gebeurt, dus daar ligt de meeste ruimte voor de eigenaar.

Wat is een zakelijk recht?

Het Kadaster omschrijft een zakelijk recht als een absoluut recht op een kadastraal object dat tegenover iedereen te handhaven is. Dat is het verschil met een persoonlijk recht, zoals huur of pacht, dat in beginsel alleen tussen de partijen werkt. Huur en pacht zijn ook alleen in de openbare registers in te schrijven als een bijzondere wettelijke bepaling dat toestaat (art. 3:17 lid 2 BW), terwijl een zakelijk recht juist door inschrijving ontstaat.

Voor een grondeigenaar betekent dat twee dingen. Een zakelijk recht geeft de ander meer zekerheid, wat bij lange afspraken, zoals een zonnepark of een gebouw op uw grond, vaak een voorwaarde is voor financiering. Tegelijk geeft u iets uit handen dat ook uw opvolgers bindt en dat u niet eenzijdig terugdraait. De keuze tussen een overeenkomst en een zakelijk recht verdient daarom een afweging vooraf.

Welke zakelijke rechten kunt u op grond vestigen?

De wet kent een beperkt aantal zakelijke rechten. Wie een zelfstandig en overdraagbaar recht heeft, zoals de eigendom van grond, kan daarop een beperkt recht vestigen (art. 3:81 lid 1 BW). Sinds 1 februari 2021 accepteert het Kadaster geen vestiging van erfpacht of opstal op een aandeel in mandelige eigendom. Voor grond in het buitengebied komen vooral deze rechten voor:

Recht Kern Wettelijke basis
Erfdienstbaarheid Last op uw perceel ten behoeve van een ander perceel, zoals een recht van weg Art. 5:70 BW
Erfpacht Een ander mag uw grond houden en gebruiken, meestal tegen een canon Art. 5:85 BW
Opstal Een ander heeft gebouwen, werken of beplanting in eigendom in, op of boven uw grond Art. 5:101 BW
Vruchtgebruik Een ander mag uw goed gebruiken en de vruchten genieten Boek 3 BW
Hypotheek Zekerheidsrecht op een registergoed voor een lening Boek 3 BW

Elk recht heeft eigen regels, die we in aparte artikelen behandelen. Voor opstal bijvoorbeeld, dat vaak wordt gebruikt bij zonnepanelen op landbouwgrond, staan de specifieke aandachtspunten in het artikel over opstalrecht vestigen. Voor de rechten van buren over elkaars grond leest u meer over de erfdienstbaarheid.

Zakelijk recht vestigen: van afspraak tot inschrijving

De vestiging van een beperkt recht volgt de regels voor de levering van registergoederen (art. 3:98 BW). Eerst is er een geldige titel nodig: een overeenkomst waarin het recht en de grond voldoende bepaald zijn omschreven (art. 3:84 BW). Daarna maakt de notaris een akte op waarin die titel en eventuele volmachten nauwkeurig staan vermeld (art. 3:89 lid 2 en 3 BW).

Het recht ontstaat pas met de inschrijving van die akte in de openbare registers van het Kadaster (art. 3:89 lid 1 BW). De notaris verzorgt die inschrijving; bij erfpacht en opstal staan de afspraken in de akte van vestiging. Na inschrijving is het recht voor iedereen terug te vinden: via de eigendomsinformatie van het Kadaster ziet u welke rechten er op een perceel rusten. Voor de inschrijving gebeurt, is het verstandig na te gaan welke rechten al op de grond rusten, want daar hangt de rangorde van af.

Zo verloopt het vestigen van een zakelijk recht op grond1Afspraaken titelRecht en grondbepaald (3:84)2BestaanderechtenHypotheek, pachten registers3NotariëleakteDuur, vergoedingen einde vast4InschrijvingKadasterRecht ontstaat(art. 3:89 BW)5Zichtbaarbij perceelVia eigendoms-informatie

Wat legt u als eigenaar vast in de akte?

De akte van vestiging is het belangrijkste document, omdat de inhoud van het recht daaruit volgt. Bij een erfdienstbaarheid bepaalt de akte, aangevuld met plaatselijke gewoonte, wat er mag (art. 5:73 lid 1 BW). Bij erfpacht kunnen partijen de duur vrij regelen (art. 5:86 BW) en kan een canon worden afgesproken (art. 5:85 BW). Bij opstal kan de akte een periodieke vergoeding opleggen, de retributie (art. 5:101 lid 3 BW).

Denk bij het opstellen in elk geval aan de volgende punten. Voorbeeldakten noemen ze steeds terug, al verschilt de uitwerking per recht:

  • de duur, en wat er gebeurt als die afloopt;
  • de vergoeding, de indexering en het moment van betalen;
  • wat de ander precies mag plaatsen of doen, en op welk deel van het perceel;
  • onderhoud, verzekering en aansprakelijkheid;
  • verwijdering van gebouwen of werken bij het einde, en of daar een vergoeding tegenover staat;
  • wie de kosten van notaris en Kadaster draagt.

Het laatste punt is minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Bij erfpacht en opstal heeft de gebruiker bij het einde in beginsel recht op vergoeding van de waarde van nog aanwezige gebouwen, werken en beplanting (art. 5:99 en 5:105 BW). De akte kan dat in bepaalde gevallen uitsluiten, bijvoorbeeld als de grond een andere functie dan woningbouw had (art. 5:99 lid 2 BW). Wie dat niet regelt, kan aan het einde voor een onverwachte rekening staan.

Rangorde en rechten die al op de grond rusten

Rechten op hetzelfde registergoed krijgen hun rangorde in beginsel naar het tijdstip van inschrijving (art. 3:21 lid 1 BW). Een feit dat niet is ingeschreven, kan in beginsel niet worden tegengeworpen aan een verkrijger die het niet kende (art. 3:24 lid 1 BW). Wie een nieuw recht vestigt, moet dus weten wat er al in de registers staat, en ook wat er feitelijk speelt, zoals een recht van overpad dat door verjaring is ontstaan.

Bij landbouwgrond speelt daarnaast het pachtrecht. Wordt erfpacht of een ander zakelijk genotsrecht op hoeven of los land gevestigd voor 25 jaar of korter, of voor onbepaalde tijd, dan zijn de pachtregels van overeenkomstige toepassing (art. 7:399d BW). Wat dat betekent voor de keuze van de looptijd, leest u in het artikel over erfpacht op landbouwgrond. Rust er al pacht op de grond, dan houdt u ook rekening met de rechten van de pachter.

Wat betekent een bestaande hypotheek voor het nieuwe recht?

Een wetsartikel dat de eigenaar verplicht toestemming te vragen aan de hypotheekhouder, is er niet. In de praktijk volgt die verplichting meestal uit de hypotheekvoorwaarden. Het is daarom verstandig uw hypotheekakte na te lezen en de bank vooraf om toestemming te vragen.

Daar is ook een inhoudelijke reden voor. Bij een executoriale verkoop vervallen beperkte rechten die niet kunnen worden tegengeworpen aan de hypotheekhouder (art. 3:273 lid 1 BW). Een recht dat na de hypotheek is gevestigd, loopt dus risico als de bank tot executie overgaat. Wie een erfpachter of opstaller langdurige zekerheid wil bieden, of wie die zekerheid nodig heeft voor zijn eigen financiering, regelt de positie van de hypotheekhouder daarom bij voorkeur bij de vestiging. Ook bij een latere wijziging of opheffing door de rechter moet een beperkt gerechtigde in het geding worden betrokken (art. 5:81 BW).

Wat kost het vestigen van een zakelijk recht?

De kosten bestaan uit enkele vaste onderdelen: de notaris voor het opstellen van de akte, het Kadaster voor de inschrijving, soms een meting, eventueel overdrachtsbelasting en eventueel een taxatie en advies. Voor notariskosten bestaat geen vast bedrag; die verschillen per notaris en per akte, en zijn doorgaans exclusief de kosten van het Kadaster.

Het Kadaster publiceert jaarlijks zijn tarieven. In de tarieflijst 2026 kost de inschrijving van een akte met gehele percelen € 103,50 via het notarissysteem KIK en € 181,00 langs een andere elektronische weg, en de inschrijving van overige stukken € 44,50 of € 79,00. Bij een akte voor een deel van een perceel komt bij levering een meettarief van € 1.540,00 per gedeelte. Onder welk tarief een vestiging valt en of er gemeten moet worden, kan de notaris vooraf aangeven. Wilt u weten wat het recht waard is, dan helpt een taxatie van landelijk vastgoed om de vergoeding te onderbouwen.

Welke belasting speelt er bij het vestigen?

Overdrachtsbelasting wordt geheven over de verkrijging van in Nederland gelegen onroerende zaken en van rechten waaraan zij zijn onderworpen (art. 2 Wet belastingen rechtsverkeer). Daaronder valt ook de vestiging van een beperkt recht zoals erfpacht of opstal. De grondslag is de waarde van het recht, ten minste de tegenprestatie (art. 9 lid 1). Bij erfpacht en opstal wordt de waarde verhoogd met de gekapitaliseerde canon of retributie, maar niet boven de waarde van de grond (art. 11). Loopt de canon of retributie voor onbepaalde tijd, dan is die waarde 17 keer het jaarbedrag (bijlage bij het Uitvoeringsbesluit belastingen van rechtsverkeer).

Het algemene tarief is in 2026 10,4%, voor woningen 8% en voor een woning die als hoofdverblijf wordt gebruikt 2% (art. 14 WBR). Voor cultuurgrond die bedrijfsmatig voor de landbouw wordt geëxploiteerd, geldt een vrijstelling, ook voor erfpachtrechten daarop, mits de exploitatie ten minste tien jaar wordt voortgezet (art. 15 lid 1 onder q WBR). Verkrijging door verjaring geldt niet als belaste verkrijging (art. 3 WBR). Meer over tarieven en vrijstellingen staat in het artikel over overdrachtsbelasting bij grond.

Hoe de belasting uitpakt voor een erfdienstbaarheid, en hoe een canon of retributie in uw eigen aangifte valt, hangt sterk af van uw situatie. Van Hoven & Oomen is geen fiscalist of notaris; de fiscale route stemt u het beste af met uw belastingadviseur en de notaris die de akte opmaakt.

Veelgestelde vragen over zakelijk recht vestigen

Wat is het verschil tussen een zakelijk recht en een persoonlijk recht?

Een zakelijk recht hangt aan de grond en werkt tegenover iedereen, ook tegenover een latere koper. Een persoonlijk recht, zoals huur of een losse gebruiksafspraak, werkt in beginsel alleen tussen de partijen. Voor pacht gelden eigen wettelijke regels die de pachter extra bescherming geven.

Heb ik toestemming van de bank nodig om een zakelijk recht te vestigen?

De wet schrijft dat niet voor, maar hypotheekvoorwaarden doen dat in de praktijk vaak wel. Het is daarom verstandig uw hypotheekakte na te lezen en de bank vooraf om toestemming te vragen. Een later gevestigd recht kan bovendien vervallen bij een executoriale verkoop door de hypotheekhouder.

Betaal ik overdrachtsbelasting bij het vestigen van een zakelijk recht?

De verkrijger van een recht op een onroerende zaak kan overdrachtsbelasting verschuldigd zijn over de waarde van dat recht. Het algemene tarief is in 2026 10,4%. Voor bedrijfsmatig geëxploiteerde cultuurgrond bestaat een vrijstelling; laat de toepassing vooraf beoordelen door de notaris of een fiscalist.

Waar zie ik of er een zakelijk recht op een perceel rust?

In de openbare registers van het Kadaster. Via de eigendomsinformatie van een perceel ziet u welke ingeschreven rechten erop rusten. Rechten die door verjaring zijn ontstaan, staan daar niet in en vragen een rondgang ter plaatse.

Hoe lang duurt een zakelijk recht?

Dat bepaalt u grotendeels zelf in de akte. Erfpacht en zelfstandig opstal kunnen voor bepaalde of onbepaalde tijd worden gevestigd. Bij erfpacht op landbouwgrond voor 25 jaar of korter, of voor onbepaalde tijd, gelden de pachtregels overeenkomstig (art. 7:399d BW).

Tot slot

Een zakelijk recht vestigen is een stap met lange gevolgen. Het geeft de ander zekerheid en u als eigenaar een vergoeding, maar het bindt ook uw opvolgers en is niet eenzijdig terug te draaien. De akte is het moment waarop u inhoud, duur, vergoeding en het einde regelt; na inschrijving is er weinig ruimte meer om bij te sturen.

Het loont daarom om een paar vragen te beantwoorden voordat de notaris aan de slag gaat. Welk recht past bij het doel, welke rechten rusten er al op de grond, wat vindt de bank ervan en welke vergoeding is redelijk in verhouding tot wat u inlevert? Bij landbouwgrond komt daar de vraag bij of het pachtrecht meespeelt.

Van Hoven & Oomen staat al meer dan 40 jaar uitsluitend aan de kant van grondeigenaren en helpt bij de onderhandeling, de waardering en de voorbereiding van de akte, in samenwerking met uw notaris. U kunt contact met ons opnemen om uw plannen te bespreken.

Regelgeving en marktomstandigheden veranderen. Dit artikel geeft algemene informatie en is geen advies over uw persoonlijke situatie. Aan de inhoud kunnen geen rechten worden ontleend.

Impressies uit ons werkgebied
Parkweide met zicht op de kerktoren
Weiland met schapen langs een rietkraag
Erf en landweg vanuit de lucht
Laan langs een erf in het buitengebied


← Terug naar kennisbank

Wilt u weten hoe u ervoor staat?

Legt u uw situatie voor aan een van onze rentmeesters. U krijgt een helder oordeel over uw positie en over de stappen die verstandig zijn.

Leg uw situatie voor

In Memoriam Johan van der Slikke (1951–2025)

Op donderdag 19 juni jl. ontvingen wij het droevige bericht dat Johan van der Slikke is overleden. Johan was een bevlogen rentmeester en ondernemer met een scherp oog voor de agrarische sector. Met zijn kantoor, opgericht in de jaren ’80 op Schouwen-Duiveland, bouwde hij aan een indrukwekkende praktijk in Zeeland, West-Brabant en ver daarbuiten.

Johan stond bekend om zijn passie voor het vak, zijn warme omgang met klanten en zijn visie op rentmeesterschap. Onder zijn leiding groeide het kantoor uit tot een breed georiënteerd bedrijf met activiteiten op het gebied van makelaardij, beheer, taxatie en onteigening — altijd met een persoonlijke en deskundige benadering.

In 2019 koos Johan bewust voor een overdracht van zijn onderneming aan Van Hoven & Oomen, met wie hij al lange tijd een warme band onderhield. Zo ontstond Van Hoven & Oomen Van der Slikke Rentmeesters — een samensmelting van gedeelde waarden en kennis.

Johan was een echt mensenmens: bourgondisch, humoristisch, innemend en vol verhalen. Hij laat een blijvende indruk achter.

Wij wensen zijn vrouw Marieke, de kinderen en kleinkinderen veel kracht en troost toe in deze moeilijke tijd.

_60A7955 _60A7955